Gen Z : Βολικές “ταυτότητες” και περίεργες συμπτώσεις

Τα τελευταία χρόνια σε αρθρογραφία, στα social media, σε εκδηλώσεις και αφιερώματα αστικών ιν­στιτούτων παίζει ένας όρος, αυτός της “Gen Z”. Με­γάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι όπως η EY, η Deloitte, η McKinsey κ.ά. έχουν πραγματοποιήσει έρευνες, τα συμπεράσματα των οποίων ταυτίζονται και με έρευνες στην Ελλάδα, όπως του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ “Νέοι και Εργασία 2025”. Σε τι αναφέρεται αυτός ο όρος; Σε ένα τμήμα της νεολαίας, συγκεκριμένα όσων έχουν γεννηθεί μεταξύ 1996 και 2010. Έτσι, περιλαμβάνει από μαθητές μέχρι νέους που έχουν ενταχθεί στην αγορά εργασίας. Συχνά με τον όρο αυτό τα αστικά επιτελεία αναφέρονται στη «γενιά των κρίσεων και της ματαίωσης», «στην ψηφιακή γενιά και τους γη­γενείς του Διαδικτύου», «στη γενιά της ανεκτικότη­τας και της συμπερίληψης» κ.ο.κ.

Γιατί τους ενδιαφέρει η μελέτη της νεολαίας;

 Η στόχευση τους είναι τριπλή. Αρχικά, για να ανιχνεύσουν το πώς συγκροτείται η νέα βάρδια της εργατικής τάξης, το “DNA του επόμενου δυναμικού” όπως λένε, προκειμένου να ενταθεί με διάφορους τρόπους η εκμετάλλευσή της. Δεύτερον, για να εξασφαλιστεί η λεγόμενη “κοινωνική συνοχή” εντοπίζοντας τον βαθμό της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς του αστικού κράτους. Τρί­τον, για να καλλιεργηθεί μια θολή, αταξική ταυτότητα σε νέους, η απόδοση χαρακτηριστικών με βάση την ηλικία, συγκαλύπτοντας την πραγματική βάση συγκρότησης και πορείας ενός ανθρώπου που είναι η τάξη στην οποία ανήκει. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η προσπάθεια αυτή εντείνεται σε περίοδο ιμπε­ριαλιστικού πολέμου. Ας τα δούμε, όμως, πιο αναλυτικά.

Γραμμή ενσωμάτωσης με τον μανδύα του “νέου”

 Αρχικά, είναι προβληματικό και λανθασμένο να μελετά κανείς τη νεολαία σαν κάτι ενιαίο, ανεξάρτητα από ταξική καταγωγή και θέση, λες και ο 25χρονος διανομέας από το Κερατσίνι μπορεί να συγκριθεί με έναν συνομήλικό του κληρονόμο από την Εκάλη. Από την άλλη, οι νέοι έχουν γενικά και κοινά γνωρίσματα όπως είναι, για παράδειγμα, το ένστικτο της αναζή­τησης νοημάτων, οι γρήγορες μεταβολές, μια αίσθηση αμφισβήτησης προς ό,τι τους στερεί την τάση για ανεξαρτησία και πρωτοβουλία.

 Τα αστικά επιτελεία παρουσιάζουν την ηλι­κία ως το κύριο χαρακτηριστικό ενός αν­θρώπου, της αποδίδουν γενικές ιδιότητες λει­τουργώντας ενάντια στη συνειδητοποίηση της ταξικής του θέσης, ποιοι έχουν κοινό συμφέρον και ποιοι όχι. Αν γενικά, όπως παρουσιάζουν, οι σημερινοί νέοι είναι “ανεκτικοί”, τότε αυτό ισχύ­ει και για την ανοχή ενός νέου επιχειρηματία απέναντι στην απεργία των εργαζομένων του; Ή μήπως πρέπει να ισχύει και για την ανοχή ενός νέου εργαζόμενου για τον θάνατο συναδέλφου του στον χώρο δουλειάς; Αν γενικά οι νέοι “σέ­βονται τη διαφορετικότητα”, θα πρέπει τότε να σεβαστούν και τη διαφορετική θέση του καπι­ταλιστή που ως κοινωνικό παράσιτο πλουτίζει από την εργασία τους ή και να σεβαστούν όλες τις “διαφορετικές απόψεις” των “παπαγάλων” των αφεντικών που τους καλούν να θυσιάσουν τις ζωές και τα δικαιώματά τους; Αν οι νέοι είμα­στε κάτι ενιαίο, τότε πιο κοντά βρίσκεται ένας νέος εργαζόμενος με τον μεσήλικα συνάδελφό του ή με τον εξίσου νέο CEO;

Ακόμη πιο προβληματικό είναι ότι στα “χα­ρακτηριστικά” των νέων εντάσσεται κι ο ίδιος ο ατομικός αυτοπροσδιορισμός. Όπως χαρακτηριστικά λέει μια έρευνα του ιδρύματος Νιάρχος, της γνωστής οικογένειας εφοπλιστών, «η ελευθερία να επιλέγουν οι ίδιοι την ταυτότητά τους, καθώς και να την αλλάζουν όποτε το επιθυ­μούν, είναι κεκτημένα που δύσκολα μπορεί κανείς να τους στερήσει». Επιχειρείται, δηλαδή, ένας βομ­βαρδισμός ανορθολογισμού στη νέα γενιά που παρουσιάζεται σαν κάτι που την κάνει να ξεχωρί­ζει σε σχέση με τους μεγαλύτερους, αποκτώντας και χαρακτήρα “μόδας”, προϋπόθεση αποδοχής ενός νέου από τους συνομήλικούς του.

Αυτό αποτελεί μια ξεκάθαρη και ωμή παρέμ­βαση στις συνειδήσεις των νέων, μια προσπάθεια καλλιέργειας σύγχυσης και αποπροσανατολι­σμού, αδυναμίας να προσεγγίσουν την πραγματι­κότητα ως αντικειμενική, που δεν εξαρτάται από το πώς την προσδιορίζουν ή την αποδέχονται οι ίδιοι. Ας σκεφτούμε τι συνέπειες θα έχει στη στά­ση ενός νέου εργαζόμενου στον χώρο δουλειάς του η επιλογή της “ταυτότητας” του εν δυνάμει επιχειρηματία. Την ίδια ώρα που θα “χτυπάει” 13ωρα θα σκέφτεται ότι το κάνει γιατί αυτό εί­ναι το “κλειδί της επιτυχίας”, ότι η αφιέρωση κόπου στη συλλογική διεκδίκηση είναι χάσιμο χρόνου, πάει κόντρα στη βασική του “ιδιότητα”. Ας σκεφτούμε σε τι σκοταδισμό μπορεί να φτά­σει κανείς αν αρνηθεί νοερά την αντικειμενική πραγματικότητα γύρω του, αν απλά φαντάζεται ότι την αλλάζει στη συνείδηση του. Γι΄ αυτό το σύστημα παίρνει διάφορα κατασταλτικά μέτρα απέναντι σ΄ όσους υπερασπίζονται ότι μπορούμε να γνωρίσουμε την αντικειμενική πραγματικότη­τα και παλεύουν να την ανατρέψουν.

Συνεπώς, η καλλιέργεια της ατζέντας του ατομικού δικαιωματισμού και αυτοπροσδιορι­σμού πλασάρεται μέσα και από τη συζήτηση για τη λεγόμενη “Gen Z”, επιχειρείται να βα­φτιστεί ως κανονικότητα και χαρακτηριστικό των ίδιων των νέων.

Εικόνα σου είμαι κοινωνία και σου μοιάζω

Γαλάτεια Καζαντζάκη

Από την άλλη, ένα σύνολο χαρακτηριστικών που αποδίδουν στη λε­γόμενη Gen Z, στην πραγματικότητα καθρεφτίζει την κοινωνία στην οποία ζει. Η προβολή τους από το σύστημα έχει σκοπό να κρύψει τις αιτίες τους “κάτω από το χαλί” και ταυτόχρονα αποτελεί “πάτημα” για τις αντιδραστικές κατευθύνσεις των επιχειρηματικών ομίλων και του αστικού κράτους.

Για παράδειγμα, παρουσιάζεται ότι η νέα γενιά «προτιμάει την ευ­ελιξία στην εργασία». Φυσικά, αυτό δεν προκύπτει στο κενό αλλά δείχνει τη διάλυση των εργασιακών σχέσεων, την επέκταση της μερικής απασχόλησης, τη γρήγορη ανανέωση του εργατικού δυναμικού, τελικά ότι δεν υπάρχει σταθερή δουλειά με δικαιώ­ματα που να επιτρέπει στον νέο εργαζόμενο να ζει αξιοπρεπώς. Το να παρουσιάζεται ως επιλογή και τάση αποκρύπτει το στοχευμένο χτύπημα των δι­καιωμάτων της εργατικής τάξης και του ελεύθερου χρό­νου της. Ταυτόχρονα, πατώντας πάνω στην ανάγκη για ελεύθερο χρόνο, στο ότι «οι νέοι επιθυμούν ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής», τα αστικά επιτε­λεία προτείνουν μορφές όπως η τηλεργασία, η διαρκής επανεκπαίδευση του εργατικού δυναμικού για να αποκτά νέες δεξιότητες κ.ά.

Αντίστοιχα, συναντάμε ότι είναι η γενιά «της παραίτησης και της εύκολης ματαίωσης». Τα στοιχεία αυτά έχουν ως βάση ότι μεγάλο κομμάτι των νέων εργαζομένων έχει ξοδέψει τόσα χρόνια και λεφτά στην εκπαίδευση αλλά αυτό δεν αποτυπώνεται στους μισθούς και τους όρους ζωής του, ότι η εργασία του δεν τον “γεμίζει”. Οι ανάγκες της καπιταλιστικής κερδοφορίας κά­νουν την εργασία ολοένα πιο εντατική, πιεστική και καθόλου δημιουργική, χωρίς να εξασφαλίζει στο τέλος την κάλυψη των αναγκών των νέων (π.χ. στέγη, ψυχαγωγία, διακοπές). Το να “ρίχνεις” το μπαλάκι στους εργαζόμενους ως “προβληματι­κούς” και “αδιάφορους” είναι ιδιαίτερα βο­λικό για την εργοδοσία. Οδηγεί στο να προτείνονται “λύσεις” όπως σεμινάρια ψυχολογίας για το εργατικό δυναμικό, “τεχνικές συμβουλές” για την άνοδο της παραγωγικότητας των εργαζομένων μέχρι και  “οδηγίες προσέγγισης” τους από τους προϊστάμενους και τη διεύθυν­ση των ομίλων.

Η ίδια λογική υπάρχει και σε άλλες πλευρές της ζωής, όπως ότι ως γενιά είναι «πιο αποξενωμένη στις διαπροσωπικές της σχέσεις» ή και ότι «έχει συνηθίσει να ζει σε έναν κόσμο αστάθειας και αποσταθερο­ποίησης». Στην καπιταλιστική κοινωνία ο εργαζόμενος άνθρωπος απο­ξενώνεται πρώτα απ’ όλα από την ίδια τη βάση της ύπαρξής του, την εργασία του και τα αποτελέσματά της που ανήκουν στον εκμεταλλευ­τή του, τον καπιταλιστή. Αποξενώνεται από τους γύρω του γιατί βάση των ανθρώπινων σχέσεων είναι ο ανταγωνισμός, το κυνήγι της “ατο­μικής ευημερίας” που “συγκρούεται” με εκείνες των υπολοίπων. Σήμερα αποτραβιέται από τη ζωντανή επαφή γιατί ο πραγματικός του εαυτός φαίνεται “λίγος” σε σχέση με τον “ψηφιακό”, αυτόν που κτίζει στον κόσμο του διαδικτύου και των social media, “ξεφεύγοντας”, δήθεν, από τα αδιέξοδα και τις δυσκολίες της πραγματικότητας. Αντίστοιχα, η αστάθεια δεν είναι κάποιο αυθύπαρκτο χαρακτηριστικό της νέας γενιάς αλλά στοιχείο ενός συστήματος πνιγμένου μέσα σε αντιθέσεις που οξύνο­νται, έχοντας οδηγήσει μέσα σε 20 χρόνια σε δυο καπιταλιστι­κές κρίσεις και το ενδεχόμενο ενός Γ’ παγκοσμίου ιμπεριαλι­στικού πολέμου. Από την άλλη η “συνήθεια στην αστάθεια” θεωρείται και ως θετικό στοιχείο μπροστά στα δύσκολα που έρχονται. Άλλωστε, το σύνολο των αστικών ινστι­τούτων και οργανισμών θέτει ότι θα ζήσουμε σε έναν κόσμο «αβεβαιότητας στην εργασία» και «δοκι­μασίας για τους δημοκρατικούς θεσμούς». Το ερώτημα με το οποίο κλείνει μια έρευνα εί­ναι ενδεικτικό λέγοντας: «Άραγε οι συνεχείς κρίσεις θα είναι μια ευκαιρία για αλλαγή και καινοτομία ή θα κατατροπώσουν ακόμη πε­ρισσότερο μία γενιά που δεν έχει μάθει να ζει χωρίς αυτές;».

Με άλλα λόγια, τα χαρακτηριστικά που αποδίδουν στη νέα γενιά, είναι στοιχεία που το ίδιο το σύστημα καλλιεργεί στη σύγ­χρονη εργατική τάξη. Απέναντι σε αυτά, προτείνει και αντιδραστικές λύσεις που πη­γαίνουν ακόμη περισσότερο κόντρα στις σύγ­χρονες ανάγκες της νεολαίας για μόρφωση, εργασία και ζωή.

Παράξενες (ιμπεριαλιστικές) συμπτώσεις

Οι διεθνείς εξελίξεις βγάζουν στην επιφάνεια ορισμένες παράξενες συμπτώσεις. Μετά την ανατροπή του προέδρου της Σρι Λάν­κα το 2022 και τις κινητοποιήσεις στο Μπαγκλαντές το 2024, στην Ινδονησία τον Αύγουστο του 2025 και στο Νεπάλ τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, αστικά μέσα —ιδιαίτερα στις ΗΠΑ και στην ΕΕ— παρουσίασαν ένα “ενιαίο κίνημα” που χαρακτηρίζεται από τη δράση των νέων και συγκεκριμένα «της Gen Z που επαναστατεί και διεκδικεί μια καλύτερη ζωή». Από τότε, δια­δηλώσεις έχουν ξεσπάσει κι αλλού ενώ ο ρόλος της νεολαίας ανα­φέρθηκε έντονα και στην περίπτωση του Ιράν. Ποια είναι κάποια κοινά σημεία των διαδηλώσεων;

Σε αυτές δραστηριοποιούνται οργανώσεις που προέκυψαν, όπως λένε, “αυθόρμητα”, χρησιμοποιούν την αναφορά “Gen Z”, μέχρι και κοινά σύμβολα, όπως τη σημαία “Jolly Roger”, από το manga “One Piece”. Σύμβολο που προσπαθούν τα αστικά επιτελεία να “φορτώσουν” στα κινήματα νεολαίας και να του προσδώσουν “ανατρεπτικό” περιεχόμενο. Οι οργανωτές αναφέρουν ότι συνεν­νοούνται μέσω της εφαρμογής Discord, όπου γίνεται «ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων όσων συμμετέχουν στο κίνημα με κάποιους να παίζουν πιο ενεργό ρόλο». Κοινά σημεία της κριτικής τους είναι «η εναντίωση στην διαφθορά και την κακοδιαχείριση», ότι «δεν ανταποκρίνονται οι μεγαλύτερες γενιές πολιτικών” και  οτι «δεν υπάρχει λειτουργία της δημοκρατίας». Όπως επισημαίνουν αστοί αναλυτές, βέβαια, «στις διαδηλώσεις δεν υπάρχει συνολικότερο σχέδιο, θέλουν κοινωνική δικαιοσύνη, μεγαλύτερο μοίρασμα της πίτας και πάταξη της διαφθοράς, ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο και όχι σοσιαλισμό, όπως οι επαναστάσεις του 20^ού αιώνα.»

Σίγουρα, ένα βασικό στοιχείο των κινητοποιήσεων ήταν τα οξυμένα προβλήματα από την αντιλαϊκή πολιτική των αστικών κυβερνήσεων, από τη φτώχεια και την εξαθλίωση που βιώνουν η εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα στις αντίστοιχες χώρες. Ωστόσο, τελικά η πορεία τους έδειξε ότι αξιοποιήθηκαν για να λυθούν αντιθέσεις στο πλαίσιο του αστικού πολιτικού συστήματος, μηχανισμών του αστικού κράτους όπως η αστική δικαιοσύ­νη, προκειμένου να προχωρήσει και πιο αποτελεσματικά η ενσωμάτωση του λαού, η θωράκιση της αστικής δημοκρατίας. Αντιθέσεις που αφορούν και την πρόσδεση των χωρών αυτών σε ιμπεριαλιστικές συμμαχί­ες στο πλαίσιο της μάχης για την πρωτοκαθεδρία ανάμεσα σε ΗΠΑ και Κίνα στο παγκόσμιο ιμπεριαλι­στικό σύστημα. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι περισσότερες κινητοποιήσεις που κατηγοριοποιούν οι αστοί ως τέτοιες, πραγ­ματοποιήθηκαν σε “ευαίσθητα σημεία” στον διεθνή καπιταλιστι­κό ανταγωνισμό. Περιοχές που περιλαμβάνουν περάσματα στους δρόμους μεταφοράς εμπορευμάτων και ενέργειας καθώς και χώ­ρες που βρίσκονται στον περίγυρο της Κίνας και έχουν ιδιαίτερη σημασία για τον έλεγχο της νοτιοανατολικής Ασίας.

Φυσικά, η επιχειρηματολογία των αστικών επιτελείων περί “ρι­ζοσπαστικής Gen Z” “αγκαλιάστηκε” από τον χώρο του οπορτου­νισμού και των αναρχοαυτόνομων, οι οποίοι αναζητούν διαρκώς “νέα κινήματα” στο πλαίσιο της χρεοκοπημένης λογικής τους.

H οργή μας να γίνει πάλη για την επαναστατική ανατροπή

Οι νέοι και οι νέες εργατικών-λαϊκών οικογενειών μπορούν να βρουν απάντη­ση στα αδιέξοδα και τις αγωνίες τους όταν συναντηθούν με τις επαναστατι­κές ιδέες του ΚΚΕ. Αυτοί είναι το μέλλον γιατί αποτελούν το μέλλον της εργατικής τάξης που μαζί με τους συμμάχους της μπορεί να βαδίσει τον δρόμο της ανατρο­πής, ανατρέποντας το σάπιο σύστημα της εκμετάλλευσης και των πολέμων.

Αυτή τη μάχη δίνουν οι κομμουνιστές. Όπως έθετε ο Λένιν απευθυνόμενος σε νέους κομμουνιστές: «Η Ένωση της Κομμουνιστικής Νεολαίας θα δικαιώ­σει το όνομά της ότι είναι Ένωση της κομμουνιστικής νέας γενιάς, μόνο όταν το κάθε βήμα στη μάθηση, στην διαπαιδαγώγηση, στη μόρφωσή της θα το συνδέει με τη συμμετοχή της στον κοινό αγώνα όλων των εργαζομένων ενάντια στους εκμεταλλευτές».

Κόντρα σε λογικές που καλλιεργούν τη διάσπαση των εργαζομένων, οι επα­ναστάτες προβάλλουν ότι η δύναμη βρίσκεται στην ενότητά τους. Κόντρα σε όσους λένε ότι ελευθερία είναι ο αυτοπροσδιορισμός, αναδεικνύουν πως ελεύθερος είναι ο εργαζόμενος άνθρωπος που έχει λόγο, έλεγχο στη ζωή του γνωρίζοντας τη θέση του στην κοινωνία και παλεύοντας για την κοινωνία της πραγματικής ελευθερίας, τον σοσιαλισμό-κομμουνισμό.