Η συζήτηση για τα πραγματικά αίτια που οδηγούν ένα νέο άνθρωπο στην τοξικομανία, είναι μια ιστορία που κρατά εδώ και πάρα πολλά χρόνια.

Βιβλία, εκδόσεις, διαλέξεις, εκπομπές, ντοκιμαντέρ, “απανωτά” εθνικά σχέδια δράσης, από την εκάστοτε κυβέρνηση και ό,τι άλλο μπορεί να βάλει ο νους, ενώνονται σε μια κοινή προσπάθεια να “εξηγήσουν” αυτό το φαινόμενο που πλέον έχει πάρει παγκοσμίως επιδημικές διαστάσεις. Βεβαίως, θα μπορούσε κανείς να πει, πως αυτή η τόσο έντονη ενασχόληση των “ειδικών” με το ζήτημα, δεν θα μπορούσε παρά να οδηγήσει σε κάτι καλό. Ωστόσο τα πράγματα μάλλον δεν είναι τόσο απλά, και πρέπει πάντα να έχουμε υπόψη μας το ποιος κρύβεται πίσω από κάθε “ερμηνεία” και ποιο ταξικό συμφέρον εξυπηρετεί. Γιατί η “ερμηνεία” αυτή επιχειρείται να παγιώθει ως ιδεολογική βάση της εκάστοτε αντιναρκωτικής πολιτικής, που συντηρεί αντί να αντιμετωπίζει το πρόβλημα.

Στο φύλλο αυτό, θ’ ασχοληθούμε με τα βασικότερα από τα αστικά ιδεολογήματα που προσπαθούν να “εξηγήσουν” τα αίτια της τοξικομανίας, αλλά και με την ανάδειξη της πραγματικής κοινωνικοπολιτικής ρίζας του φαινόμενου στον καπιταλισμό.

Οι “αγαθές” ερμηνείες των αστών

Η κυρίαρχη αστική ιδεολογία και απολογητική, βασισμένη σε μια σωρία αυθαίρετων και αντιεπιστημονικών θεωριών που εντοπίζουν το πρόβλημα σε “υπερταξικούς” κι “εξωπολιτικούς” τάχα παράγοντες, προσπαθεί να πλάσει πλήθος επιχειρημάτων για να “εξηγήσει” το φαινόμενο της τοξικομανίας και να συσκοτίσει έτσι την πραγματική ρίζα του προβλήματος.

Σε κάθε περίπτωση, η επιδίωξη είναι να ξεκοπούν οι παράμετροι του ζητήματος, να αυτονομηθούν, να μην εξεταστούν σε βάθος οι κοινωνικοί και πολιτικοί παράγοντες. Να παρουσιαστούν οι παράγοντες που συντελούν στην όξυνση του προβλήματος σαν αιτίες που το γεννούν. Κοινός στόχος τους, η αθώωση του καπιταλισμού, με την προβολή διαφόρων αντιεπιστημονικών ιδεολογημάτων.

Η “γοητεία” της παρανομίας

Οι νέοι στρέφονται στα ναρκωτικά γιατί είναι απαγορευμένα, γιατί έλκονται και νιώθουν περιέργεια για το “παράνομο”. Αν η διακίνηση των ναρκωτικών νομιμοποιηθεί, θα χαθεί και το ενδιαφέρον γι’ αυτά. Αυτό ισχυρίζονται αυτοί που εκπροσωπούν την τάση της αντιαπαγορευτικής πολιτικής.

Σίγουρα η περιέργεια και η μίμηση ή η έλξη του απαγορευμένου είναι παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν έναν ορισμένο αριθμό νέων ανθρώπων στη δοκιμή μιας ουσίας, αλλά δεν είναι σε καμιά περίπτωση επαρκείς για να οδηγήσουν όλους αυτούς τους νέους στην εξάρτηση. Από όλους όσοι δοκιμάζουν, μονάχα ένα ποσοστό θα περάσει από τη δοκιμή στη συστηματική χρήση και τελικά στην εξάρτηση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η τοξικομανία δεν είναι μια απλή βιολογική εξάρτηση, αλλά ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής, που υιοθετείται από το χρήστη σταδιακά για να καταντήσει στο τέλος μόνιμος.

Ο τοξικομανής, ΔΕΝ είναι ασθενής!

Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια κερδίζουν έδαφος ιδεολογήματα που υποστηρίζουν πως η τοξικομανία οφείλεται σε βιολογικούς (!) παράγοντες, ότι υπάρχει σε ορισμένους ανθρώπους μια εκ γενετής επιρρέπεια προς τα ναρκωτικά, βασισμένη σε δικές τους φυσικές αδυναμίες ή στην έλλειψη κάποιων εγκεφαλικών ουσιών, π.χ. της ενδορφίνης. Είναι χαρακτηριστική άλλωστε η χρησιμοποίηση του όρου “χρόνια αυτοπροκαλούμενη υποτροπιάζουσα νόσος” προκειμένου να ταυτιστεί η τοξικομανία με κάποια ανίατη ασθένεια.

Η τοξικομανία δεν είναι ασθένεια γενετικά καθορισμένη. Είναι πρόβλημα κοινωνικό, ιστορικό, πολιτικό. Εμφανίζεται σε ιστορικά καθορισμένες συνθήκες, στον καπιταλισμό. Έχει κοινωνικά αίτια. Μιλώντας περί ασθένειας και μάλιστα υποτροπιάζουσας, αρνούνται κατ’ αρχάς τη δυνατότητα στους τοξικομανείς να αποτοξινωθούν. Το πιο βασικό όμως είναι ότι “βγάζουν λάδι” το σύστημα που γεννά τα αδιέξοδα τα οποία οδηγούν στα ναρκωτικά. Αθωώνουν τον καπιταλισμό.

 

Το “δικαίωμα” στην εξάρτηση…

Σύμφωνα με μια άλλη εξίσου “ριζοσπαστική” άποψη, η στροφή στην τοξικομανία θα έπρεπε να αποτελεί καθαρά προσωπικό ζήτημα στα πλαίσια της ελευθερίας του ατόμου… 

Άραγε σε μια “ομαλή δημοκρατική κοινωνία” όπως η δική μας, δεν έχουμε το δικαίωμα να είμαστε τοξικομανείς, να χρησιμοποιούμε το σώμα μας όπως θέλουμε; Δεν είναι φασιστική η απαγόρευση σε κάποιον να δοκιμάσει τα ναρκωτικά ιδίως όταν είναι ενήλικος και άρα υπεύθυνος για τις πράξεις του;

Τέτοιου τύπου επιχειρήματα εκφράζουν συγκαλυμμένα τη βαθιά συντηρητική λογική των οπαδών της νομιμοποίησης των ναρκωτικών, όσο κι αν προσπαθούν να κρυφτούν πίσω από το “προοδευτικό” προσωπείο τους.

Η εξάρτηση σημαίνει την άρνηση οποιασδήποτε έννοιας ελευθερίας, είναι η προϋπόθεση για την ολοκληρωτική υποταγή. Η ίδια η επιλογή της χρήσης είναι ανελεύθερη αφού σε αυτήν οδηγούν τα αδιέξοδα του καπιταλισμού. Πώς είναι δυνατόν να υπερασπιστούμε τη νομιμοποίηση της αδράνειας, της μοιρολατρίας, της υποταγής και της περιθωριοποίησης;

Η πραγματική αιτία του προβλήματος

Κι αν όλα τα παραπάνω δεν ισχύουν, τότε γιατί στρέφονται οι νέοι στα ναρκωτικά;

Δεν πρέπει να ξεχνάμε, πως η εξάρτηση πριν γίνει ατομικό σύμπτωμα, είναι μια κοινωνική συμπεριφορά που διαμορφώνεται στα πλαίσια της κυρίαρχης ιδεολογίας του συστήματος, με κύρια χαρακτηριστικά την υποταγή και τη μοιρολατρία. Το πρόβλημα είναι πολυαιτιακό και αφορά ένα μεγάλο αριθμό παραγόντων που σχετίζονται άμεσα με τον καπιταλισμό. Συνεπώς δεν είναι ούτε η ύπαρξη των ναρκωτικών από μόνη της, ούτε οποιαδήποτε μορφή ψυχοπαθολογίας, που δημιουργούν τον τοξικομανή, αλλά η “ανάγκη” του να τα χρησιμοποιήσει. Ο νέος άνθρωπος στρέφεται στα ναρκωτικά ψάχνοντας ένα παράθυρο ανάμεσα στα χιλιάδες αδιέξοδα που του έχουν επιφυλαχθεί στον καπιταλισμό, ψάχνοντας μια ψεύτικη διέξοδο ανάμεσα στην ανεργία, την αποξένωση, την ισοπέδωση των ανθρώπινων σχέσεων από τον αλύγιστο νόμο του κέρδους…

Δεν είναι άλλωστε καθόλου τυχαίο το ότι οι τοξικομανείς στη συντριπτική τους πλειοψηφία προέρχονται από φτωχά λαϊκά στρώματα, είναι άνεργοι για χρόνια ή έχουν αφήσει πρόωρα το σχολείο.

Στα ναρκωτικά ο χρήστης αναζητά μια “μαγική” δύναμη που θα υποκαταστήσει τις δικές του χαμένες δυνατότητες και θα του δίνει την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας, της επικοινωνίας, της κάλυψης των εσωτερικών του κενών.

Πρόκειται για τους νέους με την πιο ευάλωτη και ελλειμματική προσωπικότητα, με τεράστια εσωτερικά κενά, για νέους που ασφυκτιούν μέσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον που αντανακλά τη γενικότερη κοινωνικοοικονομική και πολιτική κρίση. Σ’ αυτές τις συνθήκες, ο νέος άνθρωπος επιλέγει με ανελεύθερο τρόπο ορισμένες κοινωνικές συμπεριφορές αναζήτησης μιας ουσίας νόμιμης ή παράνομης.

Η τοξικομανία, λοιπόν, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά μια ανελεύθερη επιλογή ενός πολύ συγκεκριμένου τρόπου ζωής που έχει ως χαρακτηριστικά τη φυγή, την παραίτηση, τη μοιρολατρία, τον κατακερματισμό, την πλήρη αποδόμηση της προσωπικότητας.

Η ρίζα στον ίδιο τον καπιταλισμό

Η τοξικομανία λοιπόν είναι ένα ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο άρρηκτα δεμένο με την εμφάνιση του καπιταλισμού στο ιστορικό προσκήνιο. Η θέση αυτή, που επιβεβαιώνεται από την ίδια την ιστορία, συστηματικά αποκρύπτεται από τους κάθε λογής αστούς κονδυλοφόρους προκειμένου ν’ αποπροσανατολιστεί ο λαός, να χάσει την ουσία του προβλήματος και ν’ αναζητήσει τις ρίζες του σε ανώδυνες εκδοχές που καμία σχέση δεν έχουν με την πραγματικότητα.

Η αλήθεια είναι πως η χρήση ναρκωτικών υπήρχε και σε πρωτόγονες και αρχαίες κοινωνίες, αλλά και πάλι δεν είχε το σημερινό μαζικό χαρακτήρα. Η χρήση των ουσιών αυτών εντασσόταν σ’ ένα γενικότερο πολιτιστικό πλαίσιο και είχε κυρίως τελετουργικό χαρακτήρα, αποτελούσε στοιχείο κοινωνικής σχέσης και όχι αποκοπής από την κοινωνία. Ακόμα όμως και σ’ αυτές τις τόσο διαφορετικές συνθήκες η χρήση ήταν σημάδι αδυναμίας του πολιτισμού, αδυναμίας κατανόησης της αντικειμενικής πραγματικότητας.

Η τοξικομανία με τη μαζική μορφή της εποχής μας εμφανίζεται πρώτη φορά το 19^ο αιώνα μαζί με τον καπιταλισμό, όταν για πρώτη φορά αναφέρεται η μαζική χρήση ναρκωτικών ουσιών από τμήματα της νεογέννητης τότε εργατικής τάξης προκειμένου ν’ αντέξουν στις απάνθρωπες συνθήκες ζωής κι εργασίας στα βιομηχανικά κέντρα και στα γκέτο. Οι σημαντικότεροι σταθμοί στην εξάπλωση των ναρκωτικών συμβαδίζουν απόλυτα με την πορεία του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού.

Το 1805 παράγεται η μορφίνη προκειμένου να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία των οπιομανών με αποτέλεσμα χιλιάδες νέους εξαρτημένους από την ουσία αυτή, ενώ την ίδια χρονιά και κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων πολέμων παρατηρείται ραγδαία εξάπλωση της χρήσης ναρκωτικών στα γαλλικά στρατεύματα.

Το 1839-1842 η Μεγάλη Βρετανία κηρύσσει και τελικά κερδίζει τον περίφημο “Πόλεμο του οπίου” ενάντια στην Κίνα με βασικό στόχο το ελεύθερο εμπόριο του οπίου, που διεξαγόταν κυρίως από τους Βρετανούς και που η κινεζική κυβέρνηση το είχε κηρύξει παράνομο καταστρέφοντας βρετανικά φορτία. Τη βρετανική νίκη ακολούθησε η συνθήκη του “Nan Κing” το 1842, με βάση την οποία η Κίνα μετατράπηκε σε βρετανική ημιαποικία, το Χονγκ-Κονγκ παραχωρήθηκε στη Βρετανία και εκατομμύρια Κινέζοι έπεσαν στη φρίκη της τοξικομανίας για να μη διαταραχθεί το εμπόριο του οπίου!

Το 1856 παράγεται η κοκαΐνη για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση των μορφινομανών με αποτέλεσμα χιλιάδες νέους εξαρτημένους, ενώ το 1898 η εταιρεία Bayer παράγει την ηρωίνη επίσης για να βοηθήσει τους μορφινομανείς για να καταλήξουμε τελικά στο ίδιο αποτέλεσμα. Το 1943 η εταιρεία Hoechst στη χιτλερική Γερμανία παράγει τη μεθαδόνη για να “γλιτώσει” αυτή τη φορά τους ηρωινομανείς (!) με το γνωστό αποτέλεσμα των προηγούμενων αντίστοιχων ενεργειών, τη μαζική δηλαδή εξάρτηση και από αυτή την ουσία.

Φτάνουμε, λοιπόν, στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο των ΗΠΑ ενάντια στο Βιετνάμ στα χρόνια 1958-1974 και στη μαζική εξάπλωση της τοξικομανίας στους Αμερικάνους στρατιώτες προκειμένου να μπορέσουν ν’ αντέξουν τις φρικαλεότητες που οι ίδιοι είχαν προκαλέσει.

Όλα τα παραπάνω αποδεικνύουν περίτρανα την άμεση σύνδεση της εξάπλωσης των ναρκωτικών με τον καπιταλισμό, με τα μεγάλα μονοπώλια της φαρμακοβιομηχανίας και το σύνολο της ιμπεριαλιστικής πολιτικής.

 

Αγώνας για μια ζωή ελεύθερη από τα ναρκωτικά

Τα διάφορα σοφίσματα της άρχουσας τάξης για την υπεράσπιση των ναρκωτικών, πραγματικά δεν έχουν τελειωμό. Τα ναρκωτικά είναι γι’ αυτούς ένα από τα πολλά όπλα που έχουν να επιδείξουν απέναντι στη νεολαία και το μαζικό της κίνημα.

Το σημαντικό όμως είναι τι έχει ν’ αντιτάξει ο λαός και η νεολαία απέναντι στην επίθεση των ναρκωτικών. Να ακολουθήσουν συνειδητά την αισιόδοξη και ανυπότακτη στάση ζωής ενάντια στις λογικές της υποταγής, της μιζέριας και της φυγής. Να αγωνιστούν οργανωμένα για να διεκδικήσουν τη ζωή που τους αξίζει, μια ζωή ελεύθερη από κάθε είδους εξάρτηση.

Απαραίτητη προϋπόθεση για όλα τα παραπάνω είναι η μαζική λαϊκή πάλη ενάντια στο σύνολο των απολογητών αυτής της πολιτικής, της άρχουσας τάξης και των πολιτικών της εκφραστών που στο όνομα του κέρδους και της ολοένα και μεγαλύτερης εκμετάλλευσης καταστρατηγούν κάθε δικαίωμα στη μόρφωση, τη δουλιά και τη ζωή.

Ο ανυποχώρητος αγώνας που θα συνδυάζει την πάλη του σήμερα με την πάλη για την εγκαθίδρυση της λαϊκής εξουσίας, της μοναδικής που θα μπορεί ν’ αντιμετωπίσει ολόπλευρα και οριστικά όλες τις καταστροφικές εκφάνσεις της κληρονομιάς του καπιταλισμού. Για να γεννηθεί ένας νέος κόσμος ελεύθερος από την εκμετάλλευση, τον πόλεμο, τα ναρκωτικά και τη δυστυχία, για το δικό μας μέλλον, το σοσιαλισμό.

Μάρκος Ηλιάδης