Πραγματικά η λύσσα της αστικής τάξης, που περιγράφεται γλαφυρά από τον Ενγκελς στο παραπάνω απόσπασμα, απέναντι στους κομμουνάρους εργάτες που το 1871 κράτησαν την εξουσία στο Παρίσι για 80 μέρες, ήταν ένα μικρό δείγμα για το τι μένος θα επεδείκνυε η αντεπανάσταση στον 20ο αιώνα απέναντι στο επαναστατικό εργατικό κίνημα. Και η στάση του σοσιαλιστή Λουί-Μπλαν ο οποίος πήγε με τις Βερσαλλίες ενάντια στο επαναστατημένο Παρίσι, ήταν ένα μικρό προείκασμα, μόνο μικρό ασφαλώς, της στάσης των σοσιαλδημοκρατών-μενσεβίκων που το 1918-1921, στη Ρωσία, πολέμησαν με το όπλο στο χέρι στο πλευρό της οργανωμένης αντεπανάστασης τη νεαρή σοβιετική εξουσία στον εμφύλιο πόλεμο. Η Παρισινή Κομμούνα, όντας η πρώτη προλεταριακή επανάσταση που κατόρθωσε να κρατήσει την εξουσία έστω και για δύο μήνες, αποτέλεσε ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα του 19ου αιώνα και σίγουρα αποτελεί μια από τις κορυφαίες στιγμές του επαναστατικού εργατικού κινήματος. Η Παρισινή Κομμούνα άνοιξε στην εποχή της νέους, άγνωστους δρόμους.
Ο Κ. Μαρξ τιμώντας την Κομμούνα και στιγματίζοντας αυτούς που βρέθηκαν απέναντί της έγραφε: «Το Παρίσι των εργατών με την Κομμούνα του θα γιορτάζεται πάντα σαν δοξασμένος προάγγελος μιας νέας κοινωνίας. Τους μάρτυρές της τους έχει κλείσει μέσα στη μεγάλη της καρδιά η εργατική τάξη. Τους εξολοθρευτές της τους κάρφωσε κιόλας η ιστορία στον πάσαλο της ατίμωσης από όπου δεν μπορούν να τους γλιτώσουν μήτε όλες οι ευχές των παπάδων τους.»2
Ο Μαρξ δεν καταδίκασε σαν «πρόωρο» το επαναστατικό κίνημα. Ακόμα περισσότερο μετά την ήττα της Παρισινής Κομμούνας δεν φώναξε «Δεν έπρεπε να πάρουμε τα όπλα». Αντίθετα ο Μαρξ είδε στο μαζικό επαναστατικό κίνημα μια ιστορική εμπειρία τεράστιας σημασίας, είδε στην Κομμούνα ένα κολοσσιαίο βήμα προς τα εμπρός της παγκόσμιας επαναστατικής πάλης του προλεταριάτου ενάντια στους εκμεταλλευτές του. Η πείρα αυτή έπρεπε να αναλυθεί, να φωτιστεί, να βγουν από αυτή τα αναγκαία συμπεράσματα για τον εμπλουτισμό της θεωρίας και της επαναστατικής πολιτικής. Το ενδιαφέρον του Μαρξ στάθηκε στην ανάγκη να μην πάει αυτή η πολύτιμη πείρα χαμένη και να αξιοποιηθεί στις νέες εφόδους ενάντια στο κεφάλαιο, στις νέες επαναστάσεις που έρχονται. Μέσα σε αφάνταστα μικρό χρονικό διάστημα, μερικές μέρες αργότερα -σχεδόν ταυτόχρονα με το τέλος των γεγονότων- ο Καρλ Μαρξ έδωσε στη δημοσιότητα μια θαυμάσια μελέτη του για την Παρισινή Κομμούνα, που υιοθετήθηκε και δημοσιεύτηκε ως διακήρυξη του γενικού συμβουλίου της Διεθνούς Ενωσης Εργατών. Εκεί εκθέτει ο Μαρξ πλούσια συμπεράσματα, διδάγματα για την Παρισινή Κομμούνα. Το ενδιαφέρον είναι ότι έδωσε τη δυνατότητα στο Μαρξ να εκθέσει πλούσια συμπεράσματα για την πολιτική της εργατικής τάξης ύστερα από την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. Ισως γι’ αυτό το λόγο και οι θεωρητικοί της Β’ Διεθνούς αποσιώπησαν αυτό το έργο του Καρλ Μαρξ, το οποίο ανέδειξε αργότερα ο Λένιν στο “Κράτος και Επανάσταση”, αλλά και σε άλλα έργα του.

Το επαναστατικό σάρωμα του παλιού
Ο Καρλ Μαρξ αξιοποιώντας την πείρα της Παρισινής Κομμούνας, επιβεβαιώνει και γενικεύει ένα συμπέρασμα που είχε ήδη βγάλει για την πορεία της Γαλλικής Επανάστασης από το 1852, δηλαδή την ανάγκη η επανάσταση να τσακίσει, να συντρίψει την αστική κρατική μηχανή. Αυτό το συμπέρασμα το διατυπώνει στο περίφημο έργο του “Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη” που γράφτηκε ακριβώς το 1852. Σ’ αυτό το έργο ο Μαρξ δείχνει πώς γεννήθηκε ιστορικά το αστικό κράτος και η απαραίτητη για την κυριαρχία της αστικής τάξης, αστική κρατική μηχανή. Δείχνει πώς διαμορφώθηκε αυτή η κρατική μηχανή στην πορεία των αστικών επαναστάσεων και πώς τελειοποιήθηκε απέναντι στις ανεξάρτητες εκδηλώσεις του προλεταριάτου.
Στο έργο του “Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία”, που αναφέρεται στην πείρα της Παρισινής Κομμούνας βαθαίνει και ολοκληρώνει αυτά τα συμπεράσματα. Στο εξής, η ανάγκη το προλεταριάτο στην επανάσταση να τσακίσει, να συντρίψει το αστικό κράτος, η ανάγκη η «επανάσταση…να συγκεντρώσει πάνω της (σ.σ. εννοεί την αστική κρατική μηχανή) όλες της τις δυνάμεις της καταστροφής»3 γίνεται ένα από τα βασικά πορίσματα της διδασκαλίας του Μαρξ για τη δικτατορία του προλεταριάτου.
 
Κράτος τύπου Κομμούνα
Ο Μαρξ είδε στην Παρισινή Κομμούνα την πολιτική μορφή με την οποία μπορούσε να επιτευχθεί η οικονομική απελευθέρωση της εργασίας. Να τι έγραφε ο Λένιν σχετικά με αυτό στο “Κράτος και επανάσταση”: «Η Κομμούνα είναι η μορφή που “τελικά ανακάλυψε” η προλεταριακή επανάσταση, μορφή, με την οποία μπορεί να συντελεστεί η οικονομική απελευθέρωση της εργασίας.»4
Ο Καρλ Μαρξ εξήρε μια σειρά από επαναστατικά μέτρα της Παρισινής Κομμούνας. Η Κομμούνα αντικατέστησε το μόνιμο αστικό στρατό, από τον οπλισμένο λαό. Να τι έγραφε ο Μαρξ: «Το Παρίσι μπόρεσε να αντισταθεί μόνο και μόνο γιατί, εξαιτίας της πολιορκίας, είχε απαλλαχθεί από το στρατό, που τον είχε αντικαταστήσει με μια εθνοφυλακή που αποτελούνταν κυρίως από εργάτες. Το γεγονός αυτό έπρεπε τώρα να μετατραπεί σε μόνιμο θεσμό. Για αυτό, το πρώτο διάταγμα της Κομμούνας ήταν το διάταγμα για την κατάργηση του μόνιμου στρατού και την αντικατάστασή του από τον οπλισμένο λαό.»5
Ταυτόχρονα, η επαναστατημένη εργατική τάξη που βρισκόταν στο Παρίσι εξέλεγε τους αντιπροσώπους της για την Κομμούνα, που όλοι τους ήταν αιρετοί και ανακλητοί. «Η Κομμούνα σχηματιζόταν από τους δημοτικούς συμβούλους που είχαν εκλεγεί με βάση το γενικό εκλογικό δικαίωμα στα διάφορα διαμερίσματα του Παρισιού. Ηταν υπεύθυνοι και μπορούσαν να ανακληθούν σε οποιαδήποτε στιγμή. Η πλειοψηφία τους αποτελούνταν φυσικά από εργάτες ή από αναγνωρισμένους εκπρόσωπους της εργατικής τάξης (υπογράμμιση του συντάκτη).»6 Η αστική τάξη και γενικά τα αντεπαναστατικά στοιχεία είχαν βρει καταφύγιο στις Βερσαλλίες.
Ταυτόχρονα, η Κομμούνα χτύπησε βαθιά κάθε λογής οικονομικά προνόμια του υπαλληλικού και διοικητικού κρατικού μηχανισμού. Να με ποιο τρόπο: «Από τα μέλη της Κομμούνας ως τους κατώτερους υπαλλήλους, η δημόσια υπηρεσία έπρεπε να αμείβεται με εργατικούς μισθούς. Ολα τα αποκτημένα δικαιώματα και οι επιχορηγήσεις για έξοδα παραστάσεως στους ανώτερους αξιωματούχους του κράτους καταργήθηκαν μαζί με τους ίδιους τους αξιωματούχους».7 Αργότερα ο Εντουαρντ Μπερνστάιν θα ειρωνευτεί αυτό το μέτρο της Παρισινής Κομμούνας και θα το χαρακτηρίσει ως… «πρωτόγονο» δημοκρατισμό, ενώ μια σειρά εκπρόσωποι του υποτιθέμενου «ορθόδοξου» μαρξισμού, που κατά τα άλλα διεξήγαγαν αγώνα ενάντια στον αναθεωρητισμό του Μπερνστάιν, όπως ο Πλεχάνωφ ή ο Κάουτσκι θα σιωπήσουν. (Αναφερόμαστε στην εποχή πριν το 1914, οπότε και το απόστημα του οπορτουνισμού που συσσωρευόταν στους κόλπους της Β΄ Διεθνούς, έσπασε). Ο Λένιν επέκρινε δριμύτατα τον Πλεχάνωφ και τον Κάουτσκι για την εκκωφαντική σιωπή τους για το παραπάνω ζήτημα και τη χαρακτήρισε οπορτουνισμό.
Η Κομμούνα πήρε και άλλα αξιοθαύμαστα ριζοσπαστικά, επαναστατικά μέτρα τα οποία περιγράφει ο Μαρξ στο έργο του “Ο Εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία” και ιδιαίτερα στο τρίτο μέρος του έργου, που αναλύει το επαναστατικό έργο της Κομμούνας, αλλά στα πλαίσια του παρόντος άρθρου δεν μπορούν να αναφερθούν διεξοδικά.
Η Κομμούνα μπόρεσε να πάρει αυτά τα μέτρα λόγω του χαρακτήρα της. Να πώς χαρακτηρίζει ο Μαρξ την Κομμούνα: «Το πραγματικό της μυστικό ήταν ότι ήταν ουσιαστικά μια κυβέρνηση της εργατικής τάξης…». Να τι έγραφε ο Ενγκελς σχετικά με το χαρακτήρα της Παρισινής Κομμούνας: «Τον τελευταίο καιρό, το σοσιαλδημοκράτη φιλισταίο τον πιάνει ένας ιερός τρόμος όταν ακούει τις λέξεις: Δικτατορία του προλεταριάτου. Ε, λοιπόν, κύριοι θέλετε να μάθετε τι λογής είναι αυτή η δικτατορία; Κοιτάχτε την Παρισινή Κομμούνα. Αυτή είναι η δικτατορία του προλεταριάτου.»9
Η Κομμούνα ήταν μια πρώτη έμπρακτη απόδειξη, του τι θαύματα μπορούν να γίνουν όταν οι απλοί εργάτες αποτολμήσουν «να θίξουν το κυβερνητικό προνόμιο των “φυσικών ανωτέρων” τους, των ιδιοκτητριών τάξεων»10. Αργότερα το επαναστατικό έργο της Οκτωβριανής Επανάστασης πλάτυνε, βάθυνε και επέκτεινε σε απίστευτο βαθμό αυτήν την έμπρακτη απόδειξη.
Η Κομμούνα αποτέλεσε, λοιπόν, ένα νέο τύπο κρατικής εξουσίας που στηρίζεται σε νέους προλεταριακούς θεσμούς κρατικής οργάνωσης. Ο Λένιν αργότερα επέμεινε ιδιαίτερα σε αυτή τη σημασία της Κομμούνας, ως ένα νέο τύπο κράτους, πρωτόγνωρου για την εποχή, κατάλληλη πολιτική μορφή για την οικονομική απελευθέρωση της εργασίας, που είναι ριζικά αντίθετο από το αστικό κράτος. Ο Λένιν μάλιστα έβλεπε στα Σοβιέτ των εργατών, που είχαν δημιουργηθεί μέσα στη φωτιά της ρωσικής επανάστασης τον ίδιο τύπο κράτους. Να τι έγραφε τον Απρίλη του 1917 στην αντιπαράθεσή του με τον Κάμενεφ και όσους τότε αυτοαποκαλούνταν “παλιοί” μπολσεβίκοι: «Η πραγματική ουσία της Κομμούνας δεν βρίσκεται εκεί που την αναζητούν συνήθως οι αστοί, αλλά στη δημιουργία ενός ιδιαίτερου τύπου κράτους. Και ένα τέτοιο κράτος έχει ήδη δημιουργηθεί στη Ρωσία, είναι τα Σοβιέτ των εργατών και στρατιωτών βουλευτών.»11
Ο Λένιν στη μπροσούρα του “Τα καθήκοντα του προλεταριάτου στην επανάστασή μας”, που γράφτηκε στις 10 Απρίλη του 1917 και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο με τίτλο “Ο καινούργιος τύπος κράτους που αναπτύσσεται στην επανάστασή μας” αναδεικνύει την ιστορική σχέση των Σοβιέτ και της Παρισινής Κομμούνας ως νέου τύπου κράτος. Γράφει: «Τα Σοβιέτ των εργατών, στρατιωτών, αγροτών κτλ βουλευτών δεν κατανοήθηκαν όχι μόνο από την άποψη ότι για την πλειονότητα δεν είναι σαφής η ταξική τους σημασία και ο ρόλος τους στην ρωσική επανάσταση. Δεν κατανοήθηκαν και από την άποψη ότι αποτελούν μια καινούρια μορφή, πιο σωστά, καινούριο τύπο κράτους.
Ο πιο τέλειος, ο πιο προοδευτικός τύπος αστικού κράτους είναι ο τύπος της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, η εξουσία ανήκει στο κοινοβούλιο η κρατική μηχανή, ο μηχανισμός και τα όργανα διοίκησης είναι τα συνηθισμένα: τακτικός στρατός, αστυνομία, υπαλληλία ουσιαστικά μη ανακλητή, προνομιούχα που στέκει πάνω απο το λαό.
Από τα τέλη όμως του 19ου αιώνα οι επαναστατικές εποχές προωθούν έναν ανώτερο τύπο δημοκρατικού κράτους, τέτοιου κράτους που από ορισμένες απόψεις παύει ήδη, σύμφωνα με την έκφραση του Ενγκελς, να είναι κράτος, “δεν είναι κράτος στην κυριολεξία”. Αυτό είναι το κράτος τύπου Κομμούνας του Παρισιού, που αντικαθιστά το χωρισμένο από το λαό στρατό και την αστυνομία με τον απευθείας και άμεσα εξοπλισμένο λαό. Σε αυτό βρίσκεται η ουσία της Κομμούνας, που τη δυσφήμησαν και την κατασυκοφάντησαν οι αστοί συγγραφείς…
Ακριβώς ένα κράτος τέτοιου τύπου άρχισε να δημιουργεί η ρωσική επανάσταση του 1905 και 1917…
Ο μαρξισμός διαφέρει από το μικροαστικό, οπορτουνιστικό “σοσιαλδημοκρατισμό” των κ.κ. Πλεχάνωφ, Κάουτσκι και Σιας στο ότι παραδέχεται για τις προαναφερόμενες περιόδους την αναγκαιότητα ενός κράτους όχι σαν τη συνηθισμένη κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία, αλλά ενός κράτους σαν την Κομμούνα του Παρισιού.
Οι κύριες διαφορές αυτού του τελευταίου τύπου κράτους από τον παλιό είναι οι ακόλουθες:
Η επιστροφή από την κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία στη μοναρχία είναι (όπως ακριβώς το απέδειξε η ιστορία) πάρα πολύ εύκολη, γιατί παραμένει άθικτη όλη η μηχανή της καταπίεσης: ο στρατός, η αστυνομία, η υπαλληλία. Η Κομμούνα και τα Σοβιέτ των εργατών και στρατιωτών βουλευτών τσακίζουν και παραμερίζουν αυτήν τη μηχανή.
Η κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία στενεύει, πνίγει την ανεξάρτητη πολιτική ζωή των μαζών, την άμεση συμμετοχή τους στη δημοκρατική οικοδόμηση όλης της κρατικής ζωής, από τα κάτω ως τα πάνω. Τα Σοβιέτ των εργατών και στρατιωτών βουλευτών κάνουν το αντίθετο.
Αυτά τα τελευταία αναπαράγουν εκείνο τον τύπο κράτους, που επεξεργάστηκε η Κομμούνα του Παρισιού…»12
   
Η Παρισινή Κομμούνα και ο κοινοβουλευτισμός
Οι αντεπαναστατικές δυνάμεις, που έσφαξαν τους επαναστατημένους εργάτες του Παρισιού, με την καταστολή της Κομμούνας, δεν είχαν επικεφαλής κάποιο μονάρχη ή αυτοκράτορα, αλλά το Θιέρσο: ένα κοινοβουλευτικό άνδρα, δικηγόρο, ιστοριογράφο, για πολλά χρόνια βουλευτή, ο οποίος μετά τη σφαγή τον Αύγουστο του 1871 ανακηρύχθηκε επισήμως Πρόεδρος της Γαλλικής δημοκρατίας. Ο Μαρξ έγραφε για το Θιέρσο: «…έξω από την τεχνητή ατμόσφαιρα του κοινοβουλευτισμού το ανθρωπάριο αυτό μαραζώνει και καταντάει μηδενικό και αυτό το ξέρει πολύ καλά…»13 Στην ουσία κομβικό ρόλο για την καταστολή της Παρισινής Κομμούνας έπαιξαν από κοινού με τους βοναπαρτικούς στρατηγούς και αστικές κοινοβουλευτικές δυνάμεις.
Η Παρισινή Κομμούνα κατάργησε τον κοινοβουλευτισμό και στάθηκε ενάντιά του. Ο Μαρξ έγραφε: «Η Κομμούνα δεν επρόκειτο να είναι ένα κοινοβουλευτικό αλλά ένα εργαζόμενο σώμα, εκτελεστικό και νομοθετικό ταυτόχρονα… Αντί να αποφασίζεται μια φορά κάθε τρία ή έξι χρόνια, ποιο μέλος της άρχουσας τάξης θα εκπροσωπεί και θα τσαλαπατά το λαό στη βουλή, το γενικό εκλογικό δικαίωμα θα εξυπηρετούσε τον οργανωμένο σε κομμούνες λαό…»13
Ο Λένιν σχολιάζοντας την κριτική του Μαρξ στον κοινοβουλευτισμό, με βάση και τα διδάγματα της Κομμούνας γράφει στο “Κράτος και Επανάσταση”: «Αυτή η θαυμάσια κριτική του κοινοβουλευτισμού που έγινε το 1871, εξαιτίας της κυριαρχίας του σοσιαλσωβινισμού και του οπορτουνισμού, συγκαταλέγεται επίσης σήμερα στα “ξεχασμένα” λόγια του μαρξισμού. Επαγγελματίες υπουργοί και βουλευτές, προδότες του προλεταριάτου και “επιχειρηματίες” σοσιαλιστές των ημερών μας παραχώρησαν την κριτική του κοινοβουλευτισμού ολοκληρωτικά στους αναρχικούς και πάνω σε αυτήν την περίεργη λογική βάση κήρυξαν “αναρχισμό” οποιαδήποτε κριτική του κοινοβουλευτισμού.»15

Η κριτική του Μαρξ στην Κομμούνα
Το τεράστιο ενδιαφέρον του Μαρξ για την Κομμούνα του Παρισιού, προκειμένου να θεμελιώσει με επιστημονικούς όρους ακόμα πιο βαθιά τη θεωρία του για την πολιτική της εργατικής τάξης, δεν φαίνεται μόνο από την ολόπλευρη υποστήριξή του προς τον αγώνα των εργατών του Παρισιού, την ανάδειξη του πλούσιου επαναστατικού του έργου, αλλά και από τη βοήθεια που έδωσε ο Μαρξ στο επαναστατικό προλεταριάτο με την κριτική στα λάθη και τις παραλήψεις της Κομμούνας.
Κατ’ αρχάς, ο Μαρξ άσκησε κριτική στους Κομμουνάρους για την υπερβολική μεγαλοψυχία τους, για το γεγονός ότι σε αντίθεση με την προκλητικότητα και τις ετοιμασίες των αντεπαναστατικών δυνάμεων, δεν πήραν απέναντί τους τα απαραίτητα μέτρα και στην κατάλληλη στιγμή δεν βάδισαν ενάντια στις Βερσαλλίες που είχαν συγκεντρωθεί οι δυνάμεις της αντεπανάστασης. Να τι έγραφε χαρακτηριστικά: «Στην επίμονη απροθυμία της να συνεχίσει τον εμφύλιο πόλεμο, που τον είχε αρχίσει ο Θιέρσος με τη νυχτερινή επιδρομή στη Μονμάρτη, η κεντρική επιτροπή (σ.σ. η κεντρική επιτροπή αποτελούσε την προσωρινή κυβέρνηση της επανάστασης) έκανε ένα αποφασιστικό λάθος, ότι δεν βάδισε αμέσως ενάντια στις τότε ολότελα ανυπεράσπιστες Βερσαλλίες και δεν έβαλε έτσι τελεία και παύλα στις συνομωσίες του Θιέρσου και των γαιοκτημόνων του». (16)
Επίσης, ο Μαρξ θεωρούσε ότι ένα από τα οικονομικά μέτρα της Κομμούνας θα έπρεπε να είναι η κοινωνικοποίηση της τράπεζας της Γαλλίας, πράγμα που δεν έκανε. Να τι λέει ο Ενγκελς γι’ αυτό: «…στον οικονομικό τομέα η Κομμούνα παρέλειψε αρκετά πράγματα που, κατά τη σημερινή μας αντίληψη, έπρεπε να τα είχε κάνει. Δυσκολότερα βέβαια από όλα μπορεί να κατανοηθεί το γεγονός ότι η Κομμούνα στάθηκε ευλαβικά, με ιερό σεβασμό μπροστά στις πόρτες της τράπεζας της Γαλλίας. Αυτό ήταν επίσης σοβαρό πολιτικό λάθος. Η τράπεζα στα χέρια της Κομμούνας- αυτό θα άξιζε περισσότερο από δέκα χιλιάδες ομήρους.»17
Στην ουσία ο Μαρξ άσκησε κριτική στους Κομμουνάρους γιατί δεν έκαναν περισσότερα, γιατί δηλαδή δεν προχώρησαν πιο μπροστά. Το γεγονός ότι η Κομμούνα αργοπόρησε να πάρει πιο βαθιά μέτρα το ανέδειξε και ο Λένιν στη διαπάλη του με τον Κάμενεφ στηριζόμενος σε αυτές τις θέσεις του Μαρξ. Να τι έγραφε τον Απρίλη του 1917: «Ο σ. Κάμενεφ επιτέθηκε λιγάκι “ανυπόμονα” και επανέλαβε τη μικροαστική πρόληψη σχετικά με την Κομμούνα του Παρισιού, ότι τάχα ήθελε να εισαγάγει “αμέσως” το σοσιαλισμό. Αυτό δεν είναι σωστό. Η Κομμούνα δυστυχώς αργοπόρησε πολύ στην εφαρμογή του σοσιαλισμού».18

Επίλογος
Σε καμία περίπτωση τα παραπάνω δεν επαρκούν για μια ολοκληρωμένη παρουσίαση των πλούσιων συμπυκνωμένων θεωρητικών διαπιστώσεων του Μαρξ πάνω στην Παρισινή Κομμούνα. Η σημασία των γεγονότων ήταν για τους προλετάριους επαναστάτες τεράστια. Ο Μαρξ αναγνώρισε από την πρώτη στιγμή την κολοσσιαία δυναμική που απελευθέρωσε η ηρωική επαναστατική πάλη των παριζιάνων εργατών. Η Κομμούνα δεν ήταν απλά μια παρακαταθήκη σημαντική για το επαναστατικό κίνημα. Στην ουσία αποτελούσε μια καμπή, και άνοιγε νέους δρόμους. Δεν είναι τυχαίο ότι τις επόμενες δεκαετίες θα άνοιγε στους κόλπους του εργατικού κινήματος μια σφοδρή αντιπαράθεση γύρω από την πείρα της Κομμούνας ανάμεσα στους διάφορους επιφανείς θεωρητικούς του εργατικού κινήματος. Στην αντιπαράθεση αυτή πήρε μέρος και ο Λένιν ενάντια στην οπορτουνιστική διαστρέβλωση ή την αποσιώπηση της ανάλυσης και των συμπερασμάτων του Μαρξ από τους Εντουαρντ Μπερνστάιν, Πλεχάνωφ και λίγο αργότερα τον Καρλ Κάουτσκι.

Επιμέλεια Κειμένου:
Ιδεολογική Επιτροπή του ΚΣ της ΚΝΕ