Πώς φτάσαμε στο Δεκέμβρη
Στις 12 Οκτώβρη του 1944, η Αθήνα απελευθερώνεται. Η σκληρή και ηρωική αντίσταση του λαού μας, μέσα από τις γραμμές του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ), του Εθνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ) και την Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ) είχε αποδώσει καρπούς.
Στις 18 του ίδιου μήνα, έφτασε στην Αθήνα η κυβέρνηση “εθνικής ενότητας” (στην οποία συμμετείχαν στελέχη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ) συνοδευόμενη από το Βρετανό στρατηγό Σκόμπι. Η κυβέρνηση αυτή, ήταν προϊόν των υποχωρήσεων του ΕΑΜ στις συμφωνίες του Λιβάνου και της Καζέρτας,  στο όνομα της “εθνικής ενότητας”.
Οι Εγγλέζοι, βέβαια, ήδη από το 1943, (δύο ολόκληρα χρόνια πριν τελειώσει ο πόλεμος) “ενδιαφέρονταν” για τις εξελίξεις στην Ελλάδα, όπως αποδεικνύεται από μια σειρά ντοκουμέντα.1 Η ένοπλη σύγκρουση του Δεκέμβρη δεν ήταν μια “αιφνίδια” εξέλιξη αλλά μια επιλογή των Αγγλων ιμπεριαλιστών ώστε να αποτρέψουν το ενδεχόμενο της κατάληψης της εξουσίας από την εργατική τάξη. Ο Τσόρτσιλ στα απομνημονεύματά του είναι αποκαλυπτικός, αποδεικνύοντας ποιος και γιατί επεδίωκε τη σύγκρουση: «Η μάχη που διήρκεσε έξι εβδομάδες… έγινε για να καταλάβωμε την Αθήνα και, όπως θα δείξη η συνέχεια των γεγονότων, να απαλλάξωμε την Ελλάδα από τον κομμουνιστικό ζυγό.»2

Το ζήτημα της εξουσίας
Η απελευθέρωση της χώρας έθετε επιτακτικά το ζήτημα της εξουσίας. Ποια τάξη θα κυριαρχούσε; Η αστική τάξη που είχε τη στήριξη του εγγλέζικου ιμπεριαλισμού ή η εργατική τάξη και οι σύμμαχοί της που οργανωμένοι στο ΕΑΜ απελευθέρωσαν την Ελλάδα;
Την εποχή εκείνη, ο συσχετισμός δυνάμεων ήταν συντριπτικά υπέρ της εργατικής τάξης. Η πλειοψηφία του λαού ήταν οργανωμένη στο ΕΑΜ, στην ΕΠΟΝ και την Εθνική Αλληλεγγύη. Το ΚΚΕ, ως καθοδηγητής της τιτάνιας απελευθερωτικής πάλης του λαού, είχε χιλιάδες μέλη και πλατιά αποδοχή στην κοινωνία. Οι ίδιοι, οι απλοί άνθρωποι, ανεξάρτητα από το πόσο πετυχημένα έθετε το ΚΚΕ το ζήτημα της εξουσίας, δεν πάλευαν για να “επιστρέψουν” στα χρόνια της 4ης Αυγούστου, ούτε στα χρόνια πριν απ’ αυτή. Ακριβώς επειδή το ΕΑΜ καλούσε σε δράση για καλύτερες μέρες, μπορούσε και η πάλη του κατά των κατακτητών να είναι πιο αποφασιστική, πιο μαζική, πιο ουσιαστική, να συνεπαίρνει χιλιάδες εργάτες, αγρότες και τη νεολαία.
Το ίδιο το αναγεννησιακό έργο του ΕΑΜ, τα φύτρα της λαϊκής εξουσίας με τη λαϊκή αυτοδιοίκηση, τα λαϊκά δικαστήρια, το λαϊκό στρατό, την ανάπτυξη της εκπαίδευσης κτλ. δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για την ήττα της αστικής τάξης.
Ουσιαστικά σ’ όλη την πορεία του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα αντικειμενικά κρινόταν και το “ποιος – ποιον”. Η εργατική τάξη της Ελλάδας, όλος ο λαός της, δεν είχε μόνο να αντιμετωπίσει τον ξένο ιμπεριαλιστή κατακτητή αλλά και την ντόπια άρχουσα τάξη. Η πάλη ανάμεσα στην άρχουσα τάξη της Ελλάδας από τη μια πλευρά και στην εργατική τάξη και τ’ άλλα λαϊκά στρώματα από την άλλη, διεξαγόταν ασίγαστα.

Η πρώτη βδομάδα του Δεκέμβρη
Με την άφιξή τους στην Ελλάδα, οι Αγγλοι έθεσαν επίμονα το ζήτημα της διάλυσης του ΕΛΑΣ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής και τη διατήρηση των πραιτοριανών σωμάτων της Ορεινής Ταξιαρχίας και του Ιερού Λόχου.
Την 1η Δεκέμβρη, ο Σκόμπι κοινοποίησε στον ΕΛΑΣ τελεσίγραφο που καθόριζε τη 10η Δεκέμβρη ως ημερομηνία αποστράτευσης των αντάρτικων οργανώσεων. Ταυτόχρονα, ο Γ. Παπανδρέου συγκάλεσε την κυβέρνηση, εν αγνοία των υπουργών του ΕΑΜ, του ΚΚΕ και της ΠΕΕΑ και αποφάσιζε τη διάλυση της Εθνικής Πολιτοφυλακής σε πολλές περιφέρειες της χώρας.
Το ΕΑΜ αποχώρησε από την κυβέρνηση και κάλεσε το λαό σε συλλαλητήριο. Τα μεσάνυχτα του Σαββάτου 2 Δεκέμβρη, ο Γ. Παπανδρέου  απαγόρευσε το συλλαλητήριο με την πρόφαση πως ήταν η απαρχή «σειράς επαναστατικών πράξεων αι οποίαι απέβλεπαν εις κατάλυσιν του κράτους»3.
Κυριακή 3 Δεκέμβρη, η Αθήνα πλημμύρισε από χιλιάδες λαού. Λαϊκοί χείμαρροι κατέκλυσαν το Σύνταγμα βροντοφωνάζοντας “Οχι άλλη κατοχή”, “Λαοκρατία”, “Κυβέρνηση πραγματικής εθνικής ενότητας”. Τη στιγμή που οι μάζες συγκεντρώνονταν μπροστά στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, ο Αγγέλος Εβερτ, διευθυντής της αστυνομίας Αθηνών (θέση που είχε και στην κατοχή) έδωσε την εντολή να ματοκυλιστεί το άοπλο πλήθος. Οι δολοφονικές επιθέσεις δεν κατάφεραν να εμποδίσουν την πραγματοποίηση του συλλαλητηρίου.
21 νεκροί και 140 τραυματίες ήταν ο ματοβαμμένος απολογισμός του λαού μας. Το βράδυ της ίδιας μέρας σκότωσαν άλλους 7 αγωνιστές που τοιχοκολλούσαν έντυπα του ΕΑΜ ενώ εγγλέζικα τεθωρακισμένα κύκλωσαν και αφόπλισαν το 2ο Σύνταγμα της ΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ.
Την επομένη, ο “Ριζοσπάστης” στην προμετωπίδα του έγραφε: «Ολοι σήμερα στην κηδεία των θυμάτων στις 11 το πρωί στη Μητρόπολη. Εμπρός για παλλαϊκή απεργία! Κανένας να μη πιάση δουλειά!». Και πράγματι παρά το δολοφονικό χτύπημα της 3ης Δεκέμβρη, κανείς δεν έπιασε δουλιά, η Αθήνα και ο Πειραιάς σηκώθηκαν στο πόδι για να κηδέψουν τα θύματά τους. Η Αθήνα ζει συγκλονιστικές στιγμές. Οταν η πένθιμη πομπή έφτασε στο Σύνταγμα, οι διαδηλωτές γονάτισαν. Ορκίστηκαν στη μνήμη των νεκρών, τραγουδώντας το “πένθιμο εμβατήριο”. Το σύνθημα στο πανώ είναι ξεκάθαρο «Οταν ο λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα». Η αντίδραση χτυπά ξανά το λαό καθώς γυρνά από το νεκροταφείο. 40 νεκροί και 70 τραυματίες προστίθενται στον αιματηρό απολογισμό.
Ο λαός είναι αποφασισμένος να υπερασπιστεί τα δίκια του, να μη δεχτεί άλλη κατοχή αλλά και οι ιμπεριαλιστές και η ντόπια αστική τάξη είναι αποφασισμένοι να τσακίσουν τη λαϊκή αντίσταση, με όλα τα μέσα. Η πολεμική σύγκρουση στην Αθήνα ξεκινά.

Η μάχη της Αθήνας
Στις 5 Δεκέμβρη, οι Αγγλοι προχωρούν σε ανοιχτές εχθροπραξίες, φρουρώντας τα δημόσια κτήρια και εισβάλοντας στο Πολυτεχνείο που περιφρουρούσε ο “Λόχος Μπάιρον” των σπουδαστών του ΕΛΑΣ.
Η διαταγή του Τσόρτσιλ προς το Σκόμπι ήταν σαφής: «…πρέπει να εξουδετερώσετε ή να συντρίψετε όλες τις ομάδες του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που θα πλησιάσουν προς την πόλη… Μη διστάζετε, πάντως, να ενεργείτε σαν να βρίσκεστε σε κατεχόμενη πόλη, όπου έχει ξεσπάσει τοπική εξέγερση».4
Συνολικά 60.000 Εγγλέζοι στρατιώτες, 80 αεροπλάνα, και 200 τανκς επιστρατεύονται για να λυγίσουν την αντίσταση του αδούλωτου Αθηναϊκού λαού. Στο πλάι των Εγγλέζων ιμπεριαλιστών, πολέμησαν η 3η Ορεινή Ταξιαρχία, ο Ιερός Λόχος, η Χωροφυλακή και άλλοι σχηματισμοί δωσίλογων, συνολικά πάνω από 6.000 άντρες. Η αστική τάξη δε δίστασε να ρίξει στη μάχη ακόμα και τους “Γερμανοτσολιάδες”, τα Τάγματα Ασφαλείας. «Χρησιμοποιήσαμε 12.000 [άντρες από τα τάγματα ασφαλείας]…Τους ντύσαμε και τους εξοπλίσαμε αφού τους πήραμε από τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως»5 θα ομολογήσει αρκετά χρόνια μετά ο Λέων Σπαής, υπουργός τότε των Στρατιωτικών.
Απέναντι σε αυτές τις δυνάμεις με το σύγχρονο οπλισμό, ο ΕΛΑΣ παρέταξε 10.000 έως 16.000 άντρες με ελαφρά όπλα. Πλάι τους όμως είχαν όλο το λαό της Αθήνας. Οι κύριες δυνάμεις του ΕΛΑΣ βρίσκονταν στην Ηπειρο σε επιχειρήσεις ενάντια στον προδοτικό ΕΔΕΣ, καθώς δεν είχε προβλεφθεί η περίπτωση μιας σύγκρουσης μέσα στην Αθήνα.
Οι μαχητές του ΕΛΑΣ έδιναν τη μάχη σκληρά, τετράγωνο το τετράγωνο. Ο ΕΛΑΣ κυριαρχούσε στις συνοικίες και οι Εγγλέζοι είχαν περιχαρακωθεί στο κέντρο της Αθήνας. Οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ έφεραν σε δύσκολη θέση τους Αγγλους που στις 11 Δεκέμβρη σκέφτονταν να αποχωρήσουν από το κέντρο. Ο ΕΛΑΣ συνεχίζει με αυταπάρνηση και στις 17-20 Δεκέμβρη προχώρησε σε γενικευμένη αντεπίθεση. Στην Κηφισιά απέναντι σε δυνάμεις τεθωρακισμένων καταφέρνει καίριο χτύπημα στους Αγγλους.

Ο Τσόρτσιλ στην Αθήνα. Η υποχώρηση του ΕΛΑΣ
Τα Χριστούγεννα, ο Τσορτσιλ φτάνει μαζί με τον υπουργό εξωτερικών Ηντεν αιφνίδια στην Αθήνα. Είχε προηγηθεί η διεθνής κατακραυγή της αγγλικής επέμβασης στην Ελλάδα αλλά και η “συμβουλή” του στρατάρχη Αλεξάντερ στον Τσόρτσιλ, ότι το ελληνικό ζήτημα θα λυθεί με πολιτικά μέσα καθώς οι αγγλικές δυνάμεις δεν επαρκούσαν για να καταλάβουν όλη την ηπειρωτική Ελλάδα.
Οι Αγγλοι καλούν σε σύσκεψη αντιπροσώπους του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και της κυβέρνησης Παπανδρέου. Η σύσκεψη δεν καταλήγει πουθενά.
Στις 31 Δεκέμβρη, οι Αγγλοι βρίσκουν στο πρόσωπο του Αρχιεπίσκοπου Δαμασκηνού, τον αντικαταστάτη του Γ. Παπανδρέου, που είχε παίξει ήδη το βρώμικο ρόλο του. Η συμβουλή που τηλεγράφησε στις 22 Σεπτέμβρη στον Τσόρτσιλ είχε υλοποιηθεί: «Μόνον η άμεσος παρουσία επιβλητικών βρετανικών δυνάμεων εις την Ελλάδα και μέχρι των τουρκικών ακτών ημπορεί να μεταβάλει την κατάστασιν».6
Στις 27 Δεκέμβρη, οι Εγγλέζοι εξαπολύουν γενική επίθεση. Δίνονται σκληρές μάχες. Παρά το μαχητικό φρόνημα του λαού και των μαχητών του ΕΛΑΣ, οι Αγγλοι έχουν συντριπτική υπεροχή. Ο ΕΛΑΣ με σοβαρές απώλειες και χωρίς εφεδρείες υποχωρεί από την Αθήνα και συγκεντρώνει τις δυνάμεις του στη Θεσσαλία. Στις 11 Γενάρη υπογράφεται ανακωχή.

Συμπεράσματα και διδάγματα
Η μάχη του Δεκέμβρη, όπως και κάθε ήττα και νίκη του λαϊκού κινήματος αξιοποιείται ως χρήσιμη εμπειρία για τη σημερινή πάλη του λαού. Κόντρα στη λαθολογία αστών και οπορτουνιστών το Κόμμα βγάζει πολύτιμα συμπεράσματα από την τιτάνια μάχη που δόθηκε το Δεκέμβρη του ’44 και στη συνέχεια από την τρίχρονη εποποιία του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, τις κορυφαίες ταξικές συγκρούσεις στην Ελλάδα, ανεξάρτητα από τα λάθη που έγιναν κατά την προετοιμασία και τη διεξαγωγή τους.
Στις Θέσεις της ΚΕ για τα 60χρονα της Αντιφασιστικής νίκης σημειώνεται πως: «Ηταν, επίσης, αναγκαίο να μελετηθεί η τακτική του αντιπάλου (Εγγλέζων και των εγχώριων αστικών δυνάμεων) και να προσαρμοστεί ανάλογα η στρατηγική του ΚΚΕ. Εφ’ όσον ο ταξικός αντίπαλος προετοιμαζόταν για την “επόμενη μέρα του πολέμου”, για τις μεταπολεμικές πολιτικές εξελίξεις, έπρεπε να κάνει το ίδιο από τη δική του σκοπιά και ο λαϊκός παράγοντας.
Το ΚΚΕ έδωσε στον αγώνα χιλιάδες από τα καλύτερα παιδιά του. Δημιούργησε πρότυπα στάσης ζωής μέσα από ένα μαζικό ηρωισμό, που κλόνισε το αστικό πολιτικό σύστημα και οδήγησε τα αστικά κόμματα σε απομαζικοποίηση και ανυποληψία.
Δεν μπόρεσε, ωστόσο, να διαμορφώσει τη στρατηγική που θα οδηγούσε προς την επαναστατική επίλυση του προβλήματος της πολιτικής εξουσίας. Υπέταξε την πάλη γι’ αυτήν στις εθνικοαπελευθερωτικές επιδιώξεις και τότε ακόμη που οι συνθήκες επέβαλαν, ιδίως μετά το 1943, να θέσει το ζήτημα της κατάκτησης της εξουσίας ως αποτελέσματος της αντιστασιακής πάλης και επάθλου του λαϊκού αγώνα. Ετσι, οδηγήθηκε στην υπαγωγή του ΕΛΑΣ στο εγγλέζικο στρατηγείο της Μ. Ανατολής (5 Ιούλη 1943) και αργότερα στις συμφωνίες του Λιβάνου (20 Μάη 1944) και της Καζέρτας (26 Σεπτέμβρη 1944), για να διατηρήσει και να διευρύνει την “εθνική ενότητα”. Και δε διαμόρφωσε τις προϋποθέσεις μιας πορείας που θα είχε μεγάλες πιθανότητες να οδηγήσει στη νίκη».